زنبور عسل 

شکل شناسی

شکل شناسی یا بعبارتی اندازه گیری و مقایسه خصوصیات ظاهری زنبور عسل بعنوان یکی از مهمترین ابزار شناسائی و تفكيك بین گونه ها و نژادهای زنبور عسل می باشد. در بررسی بدن زنبور عسل از لحاظ مرفولوژی می توان آنرا به دو قسمت داخلی و خارجی تقسیم کرد. بدن زنبور عسل به سه قسمت سر(Head) و سینه(Thorax) و شکم (Abdomen) تقسیم می شود. پیش از تشریح هر کدام ازاین سه قسمت ابتدا باید به تشریح پوسته خارجی بدن زنبور بپردازیم . مرفولوژی خارجی  جنس این پوسته از کتین می باشد که وظائف خاصی بعهده دارد. از جمله: 1- حفاظت از بدن درمقابل عوامل فیزیکی 2- جلوگیری از تبخیر آب بدن و همینطور حفاظت از بدن در برابر حرارتهای بالا و پائین 3- بعنوان نگهدارنده اعضا و اندامهای بدن زنبور عسل و اتصال ماهیچه ها به آن. در زیر کوتیکول یک لایه سلولهای اپیدرمی وجود دارد. در زیر اپیدرم هم لایه ای بنام غشای پایه قرار دارد وتوسط سلولهای اپیدرمی ترشح می شوند. این سلولها مکعبی شکل اند و به لایه زاینده معروف اند و بوجود آورنده کوتیکول هستند و در پوست اندازی حشرات نقش مهمی دارند. به صورت دوره ای و در مقاطع زمانی گوناگون مواد شیمیائی ازت داری بنام کوتیکول ترشح می کنند، در برخی منابع ترشح این مواد را بعنوان دفع مواد زائد نام می برند ولی در واقع این ترشحات مواد سازنده لایه کتینی هستند. در برخی مناطق اپی درم چسبيده تغییراتی کرده و مو یا پرز بوجود آورده است. و گاهی فرورفتگی هائی بنام Apodem را بوجود آورده اند که محل اتصال ماهیچه های حشره است. کوتیکول حشره به سه قسمت خارجی ، داخلی و میانی تقسیم می شود. سر (Head) از 6 حلقه در دوره جنینی بوجود آمده است. بخشها و ضمائم گوناگونی مانند شاخکها(Anten)، چشمها(Eye) و قطعات دهانی(Mouth) بر روی آن قرار دارد. شاخک(Anten) زنبور عسل دارای یک جفت آنتن می باشد که بر روی سر و مابین چشمهای مرکب قرار گرفته است. شاخک از سه قسمت تشکیل یافته است. قسمت اول یا پایه ای را Scape ، قسمت دوم را پدیسل Pedicel می نامند که هر دو قسمت ثابت هستند. و قسمت سوم که متحرک است Flagellumنام دارد. تعداد بندهای شاخک در زنبور عسل کارگر و نر متفاوت است. در نرها 13 بند و در ماده 12 بند می باشد.بعبارتی زنبوران نر بعلت داشتن فلاژلوم بیشتر از قابلیت شناسايي بالاتری برخوردار می باشد زیرا بسیاری از سلولهای حسی حشره بر روی آنها قرار دارند. .................. چشم مسئول واحد بینائی در زنبور عسل برعهده چشمها می باشد. چشمها خود بر دو نوع اند، مرکب و ساده. تعداد چشمهای مرکب یک جفت بوده و در طرفین سر و به شکل لوبیائی بوده و از هزاران واحد بینائی بنام FACET تشکیل شده است.تعداد واحدهای بینایی در زنبوران نر بیشترین تعداد(8700 -8600)و در کارگران حد وسط حدود (6900-4000) در ملکه کمترین تعداد(4000-3000)را دارد.بعبارتی زنبوران نر در بین بقیه ی فنوتیبها به دلیل داشتن تعداد بیشتر واحد بینایی قابلیت بینایی بالاتری دارند.چشمهای ساده سه عدد بوده که در بین چشمهای مرکب آن هم مانند راس یک مثلث چیده شده اند.بر اساس نظریه ی محققین این چشمها مستقیما ئر عملکرد بینایی نقش ندارند بلکه به عنوان تنظیم کننده ی شدت جریان نور عمل می کنند.در واقع عملكرد واحد بینایی با چشمهای مرکب بوده که هر کدام از واحدهای بینایی نیز به طور مستقیم تصاویر را دریافت نموده و با قرار گرفتن صدها تصویر کوچک در کنار یکدیگر تصاویر کامل قابل رویت خواهد بود. قطعات دهانی قطعات دهانی در قسمت زیرین سر وجود داشته و از نوع مختلط اند یعنی از دو نوع ساینده و لیسنده تشکیل شده اند که با قسمت ساینده از روی گیاه گرده را بر می دارند و با لیسنده هم شهد گل را در معده عسل خود ذخیره می کنند. قطعات دهانی شامل: لب بالا Labrum، آرواره بالا Mandibl، آرواره پائین Maxillae، لب پائین Labium، و خرطوم Probocis، می باشد. آرواره بالا برای شکل دادن موم، جمع آوری گرده و حتی دفاع استفاده می شود گاهی به حالت قاشق و پارو برای ریختن مواد داخل سلول استفاده می شود. پمپ مكنده و خرطوم نیز درمكش و جمع آوری مواد غذائی نقش اساسی ایفا می کند.  سینه Thorax دومین قسمت بدن زنبور سینه است که از سه بند تشکیل شده است. از پیش قفسه سینه(Prothorax)، میان قفسه سینه(Mesothorax) و پس قفسه سینه(Metathorax). در هر کدام از این سینه ها یک جفت یا بصورت قرینه یا در طرفین بدن قرار گرفته اند و در سینه دوم و سوم نیز دو جفت بال که آن هم به صورت قرینه (Symetric)در طرفین بدن واقع شده قرار گرفته است.در دو بند اول پاها و بالها متصل اند. بالها بال در حشرات در اثر تکامل روزنه های تنفسی(Spiracle) بوجود آمده است. بال به طور عمومی در زنبور 2 جفت است. بال جلوئی و عقبی که جلوئی بیشترین نقش را در پرواز دارد البته هنگام پرواز بال جلوئی به وسیله یک سری قلابهائی به نام (Hamuli) به بال عقبی متصل می شوند که باعث هماهنگی این دو بال در پرواز می باشد. بال حشرات از یکسری رگبال های گوناگونی بوجود آمده است که زوایای بین رگبالها و اندازه آنها بعنوان یکی از مهمترین ویژگیهای تمایز و تفکیک بین گونه ها و نژادهای زنبور عسل می باشد. پاها(Legs) زنبور 3 جفت پا دارد که وظائف متعددی از جمله راه رفتن، نظافت را بعهده دارند. پای زنبورها از بخشهای گوناگونی ساخته شده است: بند اول یا پیش ران(Coxa)، بند دوم یا پی ران(Throchanter)، بند سوم یا ران(Femur)، بعدي ساق(Tibia)، بعدی پنجه(Tarsus) که از قسمتهاي مختلفي تشكيل يافته است.. جلویی پاي جلوئی زنبور ( (Antena cleaner که بر روی آن خاری به نام Fibula متصل به انتهای ساق، روی پنجه پای اول قرار دارد. در واقع روی Tibia، شاخک پاک کن مربوط به آپیس، قسمت هلالی شکلی دارد که دراین گونه عمیق تر است و وظیفه نظافت شاخکها را بر عهده دارد. میانی پای میانی که به مزو تراکس متصل است، بر روی ساق این پا خاری به نام Tibial spine قرار دارد که در جدا کردن لایه های موم که روی غدد موم ساز هستند کمک می کند و به وسیله پا توسط خار ساق این کار را انجام می دهد. عقبی مهمترین پای زنبور است که سبد گرده یا Pollen basket بر روی آن قرار دارد. روی ساق یک فرو رفتگی قرار دارد که موهای متراکمی دور آن را گرفته اند و برای جمع آوری گرده و موم از آن استفاده می شود. زنبور در هر بار رفت و برگشت تا یک سوم وزن بدن خود می تواند گرده حمل کند. برای ذخیره گرده آنرا در فرو رفتگی واقع در حد فاصل Tibia و Basitarsus که همان سبد گرده است، فشرده می کند. شکم در زنبوران به دلیل وضعیت خاص اتصال بند اول شکم به قفسه سینه یعنی بوجود آمدن Propodeum بجای واژهAbdomen می توان از Gaster نیز استفاده کرد. بدن زنبور به طور کامل 10 حلقه دارد. در کارگر حلقه های 8، 9 و 10 در حلقه 7 ادغام شده است و در واقع در کارگر 6 حلقه قابل رویت هستند. کارگر 6 ترژیت، یعنی (قسمت پشتی) و 6 استرنیت، یعنی قسمت شکمی دارد . در شکم اغلب دستگاه های داخلی منجمله: گوارشی، سیستمهای عصبی، دستگاه گردش خون، دستگاه تنفسی، اندامهای تناسلی و دستگاه نیش واقع شده است. نیش sting نیش در انتهای بدن کارگر قرار دارد که شکل تغییر یافته تخم ریز یا Ovipositor است که به نیش تبدیل شده است. خود نیش تشکیل شده است از: کیسه زهر، غدد تولید قلیا، غدد تولید اسید و غلاف نیش (Sheat) و خود نیش (Shaft).    مرفولوژی داخلی دستگاه گوارش این سیستم از ناحیه دهان شروع و به مخرج ختم می شود و به سه قسمت جلوئی، میانی و عقبی تقسیم می شود. قسمت جلوئی شامل موارد زیر می باشد: قسمت جلویی دهان(Mouth)، عسلدان(Honey stomach)، پیش معده Proventryculus) قسمت میانی معده(Ventriculus) قسمت عقبی لوله های مالپیگی(Malpgian tube)، روده کوچک(Ieum)، راست روده(Rectum)، مخرج(Anus) در دستگاه گوارش عمل جمع آوري مواد غذايي نگهداري فراوري (ترشح آنزيم) و نهايتا دفع مواد وازاد متابوليكي صورت ميگيرد. دستگاه گردش خون گردش خون در حشرات و زنبور از نوع سیستم باز است. در زنبور عسل به جای خون مایع همولنف که به رنگ زرد کهربائی است در تمامی بدن جریان دارد. در بدن زنبور عسل دو قسمت شکمی، دو دیافگرام و در قسمت پشتی نیز 2 دیافگرام وجود دارد که محوطه داخل شکم را به سه قسمت تقسیم می کند و همچنین پرده گاستر را به وجود می آورد. این سیستم در زنبور عسل شامل 5اطاقک Chamber می باشد و فاصله بین هر قلب را اوستیول می نامند که دریچه های یکطرفه می باشد که خون وارد شده ولی خارج نمی شود. سیستم گردش خون دارای دو مرحله Diostol یا غیر فعال و Systol یا فعال می باشد. وارد شدن خون به قلب ها را غیر فعال می نامند که در اثر اختلاف فشار اسمزی ایجاد می شود. با باز شدن دریچه قلبها که جمعا 5 جفت می باشد خون حفره عمومی بدن به سیستم گردش خون منتقل شده و بلافاصله این دریچه ها مسدود میگردد و خون سریعا به زیر ناحیه پایه مغز با فشار زیاد تخلیه می گردد. دستگاه تنفسی(Tracheal respiratory system) در زنبور عسل تنفس توسط تراشه ها Trachea صورت می گیرد بدین صورت که هوا از طریق روزنه ها وارد بدن حشره می شود. هوا وارد لوله هائی می شود که مدام منشعب می شود تا به مو تراشه ها (Tracheol)می رسد. تعداد این روزنه ها در زنبور 10 عدد می باشد که 7 جفت روی شکم و 3 جفت روی سینه قرار دارد. از تغییر شکل لوله های تراشه ای کیسه های هوائی Air sacبوجود می آید که وظيفه ي دو عمل بسیار مهم در حین پرواز زنبور را دارد که عبارت است از: 1- ذخیره مقدار فراوانی هوا برای پرواز طولانی 2- کاهش وزن حجمی بدن به علت وجود هوا در کیسه هوا دستگاه عصبی بر خلاف مهره داران در زنبور عسل سیستم عصبی در شکم زنبور عسل کشیده شده است که شامل 5 گروه عصبی از مغز تا شکم می باشد. اولین گره عصبی که از ادغام چندین گره به وجود آمده عقده زیر مری(Sub oesophagland ganglion) را تشکیل می دهد. دستگاه تولید مثلی این دستگاه بنا بر نوع جنسیت دارای 2 نوع گوناگون می باشد. نرها(Drone): شامل دو عدد Testis که به طور کلی اسپرماتوزوئیدها را تولید کرده و توسط یک کانال بنام اسپرمیداکت(Sperma duct) به دو غده به نام (Mucus glands) که غذا برای اسپرم می سازند متصل می شوند که مجرای غذا و اسپرم مجرای واحدی را به نام (Ejectula tory duct تشکیل داده و به Penis متصل می شوند. زمانیکه زنبور لقاح می کند از بدنش Penisخارج شده و اسپرم را به بدن ملکه می رساند. ملکه(Queen): در بدن ملکه دو جفت تخمدان که از آن لوله های (Lateral oviduct)خارج شده و در نهایت لوله های واحدی به نام را تشکیل (Median oviduct) می دهند وجود دارد که این لوله واحد به کیسه ذخیره منی متصل می شود. این کیسه قابلیت نگهداری اسپرم جمع آوری شده را به مدت 1 الی 3 سال به صورت زنده دارد. تخمدانها به لوله های تخمدان یا OVARIOLکه تعدادشان به 180 &ndash 170 بالغ می شود ختم می گردد.

منبع : http://farmiran.ir