سال روز شهادت استاد فرزانه شهید مطهری (ره) و روز معلم گرامی باد

شمع همیشه فروزان

   در شب یازدهم اردیبهشت ماه 1358 سنگفرش خیابان فخر آباد  تهران گلگون شد0 آری ، هشتاد روز پس از پیروزی انقلاب اسلامی ، پاره تن امام به جاودانگی پیوست 0

    چندین سال است روز شهادت معلم بزرگ وفرزانه ، استاد شهید مطهری(ره )موجب قدردانی و تجلیل از معلم شده است ، معلمی که انسان ساز و فردا پرداز است و تکریم و تعظیم او، تکریم و تعظیم علم است0 معلم ، معمار قلب هاست و بذر نور در دل ها می افشاند0 قدر دانی و تجلیل از معلم ، قدر دانی از باغبانی است که هر صبح ، سبدی از صمیمیت با خود به کلاس می برد و با انگشتان مهربان خویش ، بر شاخه ي قلب ها ، فردا را پیوند می زند0 معلم را توقع نام و نان نیست0 این گمنام، هر روز از تنور داغ جانش هزاران نان بر سفره ي گرسنه دل ها می بخشد و از درون قلبش ، هزاران مشک به خیمه های عطش می رساند تجلیل معلم ، سپاس از انسانی است که هدف و غایت آفرینش را  تأ مین ، و سلامت امانت هایی را که به دستش سپرده اند ، تضمین می کند 0

مهمترین رسالت استاد : مقام معظم رهبری حضرت آیت الله خامنه ای ، در تشریح شخصیت کم نظیر استاد مطهری می فرماید:

« استاد شهید مطهری ، تعلیم و تربیت را مهمترین رسالت خود می دانست 0 او فقط در کلاس درس معلم نبود بلکه در خانه ، در میان دوستان و در اجتماع نیز معلمی توانا به حساب می آمد 0 با تقوا ، طاهر، اهل قرآن ، اهل نماز شب و گریه در پیش خدا و یک الگوی معلمی بود. به علم و معلومات و فراگیری اهمیت می داد .او تا آخر عمر پر برکت خود ، علی رغم دریای علم مواجی که داشت ، در فکریادگیری بود.»

 ای روح مطهر !   اکنون در این زمان سراسر نیاز ، کویر تشنه عطشناک اندیشه های جستجو گر نسل ما ، بیش از همیشه انتظار تو را می کشد و در عصر هجوم " بودن " های کاذب و وجود های مصنوعی ، " نبود " تو را غمگنا نه می سراید و بر بام دلش ، آوای اندوه سر می دهد0 ای روشنایی خورشید ! چه می شد که دیگر بار، انفجار فجری روی می دادو تابش سحری از دامان فلق اتفاق می افتاد0 چه می شد که نسل شب زده ما ، طلوع دانش اصیل تو را بر افق افکار خویش به تماشا می نشت و اسلام را از زبان تو می نیوشید 0 باغ اندیشه های نسل ما پر از نیلوفر سؤال است ، ای باغبان بیدار و تیز بین ! چه می شد که دست های مهربان و صمیمی تو ، علف های هرز شبهه ها را می چید و ساقه های ترد ذهن ما را آبیاری می کرد و گلبوته های شناخت مارا می شکوفاند0

اهمیت تعلیم و تربیت و آثار آن :  داشتن علم ، به تنها یی ارزش نیست0 هستند کسانی که دانش فراوان دارند ، ولی مانند ظرفی پر از عسل اند که هیچ منفذی برای استفاده از عسل ها در آنها نیست0 علم دانشمند زمانی اهمیت دارد که آن را به دیگران منتقل کند و البته زکات دانش ، آموختن آن به بندگان خداست0 معلم در مقام تعلیم ، راهبر و راهنمای علمی افراد زیادی است و این موقعیت حساس ، سبب تلاش او در حل مشکلات علمی می شود که نتیجه اش بالا رفتن سطح علمی وی نیز خواهد شد0 دانش شخصی که بیاموزد ولی تربیت نشود ، مانند اسلحه ای است که با آن جان انسانها را به خطر می اندازد0 در قرآن کریم که تعلیم و تربیت به عنوان هدف پیامبران ذکر شده ، در سه مورد تربیت بر تعلیم مقدم گردیده است . (بقره : 151 ، آل عمران : 164جمعه 2 )و تنها در یک آیه تعلیم بر تربیت مقدم شده است0 (بقره 129 )

ارزش و مقام معلم :    سخنی زیبا از امام صادق (ع) ارزش و مقام معلم را روشن می سازد0 حضرت می فرماید: «تمامی جنبندگان روی زمین و ماهی های دریا و هر کوچک و بزرگ در زمین وآسمان خدا ، برای آموزگار خوب طلب آمرزش می کنند»0 (بحار الانوار ، ج 2 ، ص 17)

   معلم ، شاگردانش ، این امانت های الهی را از آلودگی ها و تباهی ها حفظ کرده و سعی می کند با تعلیمات خود و تربیت آنان ، زمینه رشد و کمالشان را فراهم آورد0 انتظار جامعه از افراد به اندازه ارزش و مقام آنان است و  بنابر این ، معلمی که چنین مقامی دارد، هیچ گاه مرتکب اعمال نا شایست نمی شود0

تاثیر معلم بر شاگرد :  شاگردان به خاطر نفوذ روحی و معنوی معلم ، تاثیرات شگرفی از اومی گیرند که گاهی سر نوشت ملتی را تغییر می دهند0 بیشتر انسا نهای موفق ، کامیابی خود را مدیون معلمان خود می دانند و نیز افرادی هستند که سر خوردگی و شکست های زندگی شان را، ناشی از برخورد بد معلمان مي دانند0 استاد شهید مطهری «رحمة الله» در مورد تاثیر معلم خود حاج آقا میرزا علی شیرازی می گوید: « او بزرگ مردی بود ، مرا برای اولین بار با نهج البلاغه آشنا کرد و درك محضر او را همواره یکی از ذخایر گران بهای زندگی خود می شمارم که حاضر نیستم آن را با هیچ چیز معاوضه کنم و شب و روزی نیست که خاطره اش درنظرم مجسم نشود ویادی از او نکنم و نامی نبرم» مرتضی مطهری / سیری در نهج البلاغه

سوز و گداز معلم : نخستین و اساسی ترین نشانه معلم نمونه ، برخور داری او از سوز و گداز«انسان سازی»است0معلمي سوز و گداز مي خواهد شخصي مي تواند به شغل معلمي بپردازد که در وجود خود عشق و علاقه وافري به انسان و انسان سازي داشته باشد چنين فردي در برابر همه دشواري ها و سختي هاي تعليم و تربيت  استقامت کرده از کار خود لذت مي برد و لحظه اي از راهنمايي و ارشاد انسانها دست برنخواهد داشت. آنانکه بر اساس انگيزه نان و دانه بکار معلمي مي پردازند به زودي خسته شده از ميدان در مي روند. سوز وگداز ، اساسی ترین و ضروری ترین ویژگی معلم نمونه است0 چنین معلمی به مدرسه و کلاس عشق می ورزد ، زیرا او در چنین محیطی بهتر و کامل تر می تواند به هدف انسان سازی خود برسد0 یکی از ویژگی های یگانه معلم نمونه انسان ، پیامبر اکرم 6سوز و عشق به هدایت و ارشاد انسانها بود0 «یوسف/ 103»

هنر مندی معلم :  معلم بودن ، تنها در انحصار معلومات نیست ، بلکه افزون بر معلومات و تخصص ، هر معلم باید با هنر معلمی آشنا باشد ، یعنی بداند چگونه از معلومات خود بهره بگیرد و به عبارت دیگر ، با چه زبانی با شاگردان سخن بگوید ، چه شیوه هایی را در ارتباط با شاگردان در نظر بگیرد و چگونه با شاگردان ارتباط بر قرار سازد0 معلم نمونه با بهره گیری از فنون روان شناسی ، با قدرت و مهارت ، امواج متلاطم کلاس را آرام کرده ، تسلط و توانایی اداره کلاس را عملاً عرضه می دارد0 این روان شناسی معلم، برای اداره هر کلاس شیوه خاصی را در نظر می گیرد ، چنان که در خصوص تک تک شاگردان نیز رفتار خاصی را انتخاب می کند 0 به رعایت همه این اصول ،«هنر معلمی » می گویند.روان شناسان تربيتي نيز معتقدند که 75% موفقيت معلم در کار معلمي مديون هنرمندي اوست .

اخلاق معلم : انسان ها به طور فطری عاشق کمال هستند و بی اختیار در برابر کمال به خضوع در آمده ، جذب آن می گردند0 وقتی شاگردی جذب  کمالی از کمالات معلم شود ، به سوی آن کمال و صاحب کمال کشیده خوا هد شد0 تغییرات اخلاقی ، با گفتار و پند و اندرز صورت نمی پذیرد ، بلکه کردار و رفتار انسان هاست که موجب دگرگو نی در دیگران می گردد0 امام صادق 7 در سخنی ارزشمند می فرماید: « مردم را با اعمال و رفتار خود به خوبیها دعوت نمایید و توجه داشته باشید که دعوت زبانی ، فاقد ارزش و بهاست »

هر معلمی ، مربی است و بر این اساس ، اخلاق و خوی معلم، انسان را می سازد و درس و بحث علمی ، بها نه ای بیش نیست0

فروتنی معلم : سزاوار است که معلم خوش خلق و فروتن باشد و با رفق و مدارا با شاگردان ارتباط بر قرار سازد0 از امام صادق 7 نقل شده که امیرمؤمنان علي 7 فرمود: « دانشمندان واقعی سه ویژگی دارند: دانش و بینش، حلم و بردباری ، سکوت و آرامش و وقار »

   اسلام با عاليترين برنامه هاي خود کوشيده است ، انساني ترين رابطه را بين معلم و شاگرد بوجود بياورد. رسول خدا6 درباره نحوه ارتباط معلم و شاگرد مي فرمود: «لينوا لمن تعلمون و لمن تتعلمون منه». يعني: به شاگرداني که درس مي دهيد و از معلماني که درس مي آموزيد با هر دو به نرمي و ملايمت رفتار کنيد معلوم مي شود اساساً رابطه علمي اعم از معلمي و شاگردي. هر دو بر نرمش و خضوع استوار است و بر عهده معلم و شاگرد است که اين نوع رابطه را بوجود بياورند. روي اين اصل همان طور که متعلم احترام معلم را نگاه مي دارد، معلم نيز بايد احترام و شخصيت شاگرد را کاملاً رعايت نمايد.

  کسانی که عقل و خرد بیشتری دارند ، قدرت کنترل نفس آنان در مقایسه با دیگران زیادتر است0 وقتی بین دو انسان رابطه عاطفی و صمیمی نباشد، خود به خود جدایی بینشان  به وجود خواهد آمد ، زیرا نزدیکی و صمیمیت ، بسیاری از توهمات و پیش داوری ها را از بین می برد0 معلم متواضع با فروتنی خود ، راه ارتباطی را به روی شاگرد می گشاید و شاگرد از این فرصت استفاده کرده ، بسیاری از دشواری های فکری و روحی خود را حل خوا هد کرد0

ویژگی های معلم موفق  :

 ایمان و توکل به خدا : انسان برای پرواز به سوی کمال ، به دو با ل علم و ایمان نیاز دارد و معلم که جاده کمال را به شاگردانش می نمایاند ، بیش از دیگران نیازمند این دو گوهر است ، معلمی که به خدا ایمان ندارد ، تنها آگاهی های خود را به شاگردانش منتقل می کند و شاگردان از آن دانش ها در امور دنیایی خود استفاده می کنند ، ولی اثری در کمال انسانی آ نها نخواهد داشت0 دانشمندان حقیقی ، خدا پرست و با ایمان بوده اند0 بعضی از این دانشمندان مشکلات علمی خود را با استمداد از خدای بزرگ و راز و نیاز به درگاهش حل می کردند0

امام جواد7در این زمینه می فرماید: « ما وسیله و ابزاری بیش نیستیم و معلم واقعی خداست ، پس باید در کارمان به او توکل کنیم»

بحار الانوار / ج75 /ص 364

اخلاص : معلم در خدمت مقدس خود ، لازم است اندیشه اش را از هر چه غیر از خداست پاک کند0 معلمی که به خاطر پول ، مقام ، شهرت ،و .... می آموزد ، پاداش او همین ها خواهد بود و این امور در مقابل خشنودی خداوند و پاداش بزرگ او بی ارزش است0 عمل مخلصا نه و قیام خدایی موعظه رسول خدا(ص) در قرآن کریم است که می فرماید: « ای رسول ما ! (به امت) بگو که من به یک سخن شما را پند می دهم وآن سخن این است که برای خدا قیام کنید»  سبا : 46           

هدایتگری ومدیریت :  هدف از بعثت رسول اکرم 6هدایت مردم به سوی خدا بوده است ، چنان که خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید : «ا ی  رسول ما،تورا فرستادیم تا به اذن خدا مردم را به سوی او دعوت کنی »  احزاب : 45 و 46 0

    معلم نیز به پیروی از رسول خدا 6شاگردانش را به سوی هدایت و نور دعوت ، و آنان را ازتاریکی های گمراهی و جهل ، به روشنایی علم و تقوا هدایت می کند . هم چنین معلم موفق کسی است که در کنار هدایت شاگردان ، توانایی اداره کلاس را نیز دا شته باشد 0 عواملی هم چون شوخی زیاد ، مجال و میدان دادن بیش از حد به شاگردان ، گفتکوی یک جانبه معلم و بی روح بودن کلاس و .... به مدیریت او صدمه می زند 0 با پرسش از دانش آموزان و ایجاد تنوع گفتاری و رفتاری برای رفع خستگی شاگردان و آمادگی روحی و جسمی آنان به صورت های مختلف ، می توان کلا س را به خوبی مدیریت و اداره کرد 0

استقامت و پشتکار: معلم موفق در راه تعلیم شاگردان و از بین بردن جهل آنان ، ثابت قدم و استوارمی باشد 0 ممکن است او بارها و بارها مطلبی را به شاگردان خود ، به ویژه کودکان کم سن و سال بگوید ، ولی آنان نیاموزند 0 در این راه باید صبر کرد و دانست که نتیجه صبر ، موفقیت است0

داشتن بیان و قلم خوب: ابزار اصلی کار معلم ، گفتارو سخن اوست واو بايد از گفتاری گیرا و پر جاذبه برخوردار باشد 0 تحولات بزرگ جهان توسط کسانی صورت گرفته که دارای بیانی قوی بوده اند 0 خطبه ای کوتاه و شور انگیز از امام علی 7در جنگ صفین ، روحی تازه در کا لبد بی جان لشکر دمید و توانستند دشمن را تار ومار کرده و شریعه فرات را از سپاهیان معاویه باز پس گیرند0 اهمیت شیوه سخن گفتن برای معلم ، کمتر از توان علمی او نیست 0 داشتن شیوه نگا رشی خوب نیز برای معلم لازم است واز نظر درجه اهمیت ، در درجه بعد از سخن گفتن قرار دارد ، زیرا تهیه جزوه ، طرح سوال برای امتحان و..... به روش نوشتاری خوب نیاز دارد0

قاطعيت : زندگي همانند صحنه ميدان جنگ است همانطور که فرمانده نمي تواند دچار شک و ترديد باشد انسانها هم در متن زندگي بايد قاطعانه عمل نمايند منتهي اين تصميم گيري ها بايد با مطالعه و انديشمندي صورت گيرد و عجولانه و شتابزده نباشد. معلم و مربي نيز در عين مهر و محبت و نرمش و ملايمت بايد داراي قاطعيتي باشد يعني شاگردان بدانند وقتي معلم و يا پدر دستور به انجام کاري مي دهد بايد آنرا انجام دهند نه اينکه احساس كنند تصميم و راي او را پس از فرمان، مي توانند متزلزل و سست نمايند.

وظایف معلم :

ایجاد روحیه تفکر و تعقل : رکن اساسی در تعلیم و تعلم ، فکر کردن است که در دین مبین اسلام ، اهمیت فراوانی دارد0 امام علی 7می فرماید : « هیچ دانشی هم چون اندیشیدن نیست»0 از این رو معلم می تواند روحیه تفکر را در شاگردان خود ایجا د کرده و از تکلیف و درس زیاد که فرصتی برای تفکر به آنان نمی دهد  بکا هد0

بالا بردن توان علمی خویش:توقف در یک حد از دانش و آگا هی ، نقص بزرگی برای معلم است 0 لازم است معلم همراه با زمان و پیشرفت علوم بر دانش خود بیفزاید0 استفاده از تجارب دیگران در زمینه تدریس برای معلم مفیداست وبر معلومات او می افزاید0 همچنین لازم است یک معلم موفق ، از فراگیری مهارت های نوین ، غفلت نورزد0

وفای به عهد و عمل به گفته ها : شاگردان در مورد وعده های معلم ، حساس اند و قول های او را هرگز از یاد نمی برند 0 بنا براین ،نوشتن وعده ها و تصمیم های روزانه در دفتر کوچکی و عمل کردن به آن ها ،نشان از دقت معلم و راهی برای جلب اعتما د شاگردان دارد0 معلمی که خود به گفته ها و نکا ت اخلاقی که بیان می کند عمل ننماید ، سخنانش تاثیری نخواهد داشت و دانش وی بی ارزش خواهد بود0 عیسی بن مریم (ع) فرمود:« بدبخت ترین مردم کسی است که او را دانشمند بشناسند ، ولی عملی در او دیده نشود»0

   راهنمایی های معلم در زمینه های مختلف در صورتی اثر بخش است که خود در عمل به آن گفته ها از شاگردان پیشی گرفته باشد0 باید از امام علی (ع) درس بگیریم که فرمود: « ای مردم ! به خدا قسم شما را به هیچ اطاعتی ترغیب نمی کنم ، مگر آنکه خود در عمل به آن پیشی گرفته باشم»0 نهج البلاغه/صبحی صالح / خطبه 175

آگا هی دادن و ایجاد انگیزه درسی: معلم سخت کوش ، افزون به تدریس ماده درسی ، دانش پژوهان را با اوضاع و احوال جهان امروز آ شنا می کند تا نگرششان به جهان وسعت یا بد 0 انسانی که محدوده فکری اش از چهار دیواری روستا یا شهرش آن طرف تر نمی رود ، نمی تواند انسان ارزشمندی شود 0 خدمت به مردم ، کشور و دین دیدی وسیع می خواهد 0یک عامل موثر در بی رغبت بودن بعضی از شاگردان به ماده درس ، انگیزه و هدف نداشتن است که معلم می تواند با معرفی موضوع درس و شناساندن جا یگا ه آن در بین علوم دیگر ، این انگیزه و هدف را به وجود آورد0 اگر شاگردان هدف از یاد گیری درس مورد نظر و فایده آن را بشناسند ، با رغبت بیشتری آن را دنبال می کنند.

   يکي ديگر از مسائلي که در کلاس درس زياد تحقق مي يابد سؤال کردن دانش آموزان است،  اگر اين موضوع بطور طبيعي تحقق يافته باشد عامل آن حس کنجکاوي است که شاگرد را وا مي دارد تا از معلم خود آنچه را که نمي داند سؤال کند، اين نوع پرسش ها مقدمه شناخت و تکامل شاگرد است. کودکان پيش از آنکه به مدرسه بروند در محيط خانه از پدران و مادران خود سؤالات فراواني مي کنند همه اينها براي شناخت بهتر است.

سؤال کردن ،دليل آن است که کودک مي فهمد که نمي داند و براي دانستن، از بزرگترها سؤال مي کند. خيلي از بچه ها نمي دانند که نمي دانند، لهذا سؤال کردن بچه ها دليل بر فهم و هوشمندي آنان است روي اين اصل بچه هايي که بيشتر سؤال مي کنند، از بهره هوشي کامل تري برخوردار هستند. معلم نمونه کسي است که اين قدرت و ابتکار را داشته باشد و بتواند تعادل شاگردان را به هم زده در آنان احتياج و نياز به فهميدن را بوجود آورد. انسان ها تا نفهمند که نمي دانند ، هيچ گاه سؤال نخواهند کرد. معلم قدرتمند شاگرد را در اين موقعيت قرار مي دهد. معلم خوب مي کوشد با ايجاد رابطه خوب با شاگرد، او را به سؤال کردن وادار سازد خواه اين سؤال مربوط به آموزش باشد يا پرورش، خواه جنبه علمي داشته باشد، خواه جنبه علمي و تربيتي.

 منابع :

1-      محمدی نسب  احمد /مقاله/ ویژه نامه سازمان تبلیغات اسلامی در هفته معلم

2-      www.motahari.org

3- رشيدپور مجيد /كتاب/ چگونه بايد تربيت کرد؟